Okwanjula
Mu bulamu bwaffe obw’omulembe obutambula amangu, okukuuma emmere ennungi, efumbiddwa awaka-nga bwe tutebenkeza omulimu ogusaba, essomero, oba okugenda ebweru kiyinza okuwulira ng’olutalo olw’okulinnya. Okwesigamira ku mmere ey’amangu, ekyemisana eky’ebbeeyi mu dduuka, oba emmere ennyangu ebuguma kitera okutulekera nga twagala engeri eyesigika ey’okunyumirwamu situloberi eyokya mu payipu-, ebbakuli y’ebikuta efuumuuka, oba saladi y’ebibala ennyogovu era ennyogovu nga wayise essaawa eziwera nga tuvudde mu ffumbiro. Yingira omuzira ataayimbibwa mu kulya okutambuza: ekibbo ky’emmere ey’ebbugumu.
Ebiseera ebisinga kiyitibwa mu ngeri ey’okukyusakyusa nga eccupa y’emmere, ekibbo ky’emmere ekiziyiza omuliro, oba thermos, Ekibbo ky’Emmere eky’omutindo ogwa waggulu-kikoleddwa okujeemera ebbugumu ery’omu kifo, okukuuma emmere eyokya nga eyokya ate emmere ennyogovu nga nnyogovu okumala essaawa eziwera. Wadde nga kiyinza okufaanana nga ssiringi y’ekyuma ennyangu, egazi-akamwa, ekintu kino kikiikirira okukwatagana okumasamasa okw’obugumu, ssaayansi w’ebintu ow’omulembe, n’okukola mu ngeri entuufu.
Eri omukozesa owa bulijjo, obusobozi bw’akabbo akatono okukuuma ebbugumu ly’emmere okuva ku makya okutuuka ku ssaawa z’ekyemisana buwulira kumpi nga bwa magezi. Naye okutegeera fizikisi eyali wansi kiraga emboozi eyeesigika ey’engeri bayinginiya gye baziyiza mu nkola entegeke okutambuza ebbugumu. Ekiwandiiko kino ekijjuvu kinoonyereza ku nnyonyola y’ekibbo ky’emmere ey’ebbugumu, emisingi emikulu egy’obugumu egisobozesa omulimu gwayo, obuyiiya bw’ebintu obukakasa okuwangaala, n’obukodyo obw’omugaso obw’okutumbula okusigala kwakyo okw’ebbugumu mu nkozesa ya bulijjo.
1. Okunnyonnyola ekibbo ky’emmere ey’ebbugumu: Okusinga bbokisi y’ekyemisana yokka
Nga tonnabbira mu physics enzibu ey’okukuuma ebbugumu, kiyamba okunnyonnyola obulungi Ekibbo ky’Emmere kye ki n’engeri gye kyawukana ku bidomola by’emmere eby’ekinnansi. Okwawukanako ne standard plastic tupperware oba glass meal-prep boxes ezikoleddwa okusinga okuziyiza okukulukuta n'okubugumya microwave, ekibbo eky'ebbugumu nkola ya bbugumu eyetongodde. Ekigendererwa kyayo ekikulu kwe kutereka emmere ku bbugumu erinywevu, eryegombebwa nga tekyetaagisa nsibuko ya bbugumu ya bweru nga microwave oba ekyuma ekinyogoza nga firiigi.
Mu nsengeka, Ekibya ky’Emmere ekya bulijjo kirimu enzimba ennywevu eriko bbugwe ow’emirundi ebiri-, ekituli ekigazi-akamwa ekikoleddwa okusobola okwanguyirwa okulya n’okuyonja, n’ekibikka ekiziyiza empewo, ekiziyiza ennyo. Okuggulawo okugazi kye kintu ekitegeeza mu by’okuzimba; obutafaananako bidomola by’ebyokunywa ebirimu ensingo enfunda okukendeeza ku bbugumu okufuluma, ebibya by’emmere birina okuba nga bigazi okusobola okuteeka ekijiiko, ebitundutundu by’ennyama, enva endiirwa, omuceere oba pasta. Okuggulawo kuno okugazi kuleeta okusoomoozebwa okw’enjawulo mu yinginiya ku bikwata ku nzirukanya y’ebbugumu, abakola ebintu bye balina okugonjoola nga bayita mu dizayini ey’enjawulo ey’ekibikka n’ebisenge eby’omulembe ebisiba.
Ebintu bino ebikola emirimu mingi bijja mu sayizi ez’enjawulo, okuva ku bitundu ebitono ebya 10-ounce ebituukiridde okupakinga emmere ey’akawoowo oba ssupu ow’ebbali okutuuka ku binene ebya 24-ounce oba eby’emitendera mingi ebisobola okukwata ekyemisana ekinyuvu eri omuntu omukulu akola ennyo. Ka obe ng’opakira oatmeal okugenda n’okutambula ku makya mu kiseera eky’obutiti, chili okugenda ku lugendo lw’okusimba enkambi emabega w’ensi, oba yogati n’obutunda ebinyogoze ku lunaku olw’ebbugumu ku bbiici mu kyeya, Food Jar eyeetongodde ekuwa obwetwaze obw’enkomeredde okuva ku byuma eby’omu ffumbiro ebya bulijjo ng’oli ku mugendo.
2. Fizikisi y’okuziyiza ebbugumu: Okutambuza, okutambuza, n’obusannyalazo
Okutegeera engeri Ekibbo ky’Emmere gy’esobola okukuuma ssupu ng’afuumuuka ng’ayokya ate ng’ekisusunku kyayo eky’ebweru kisigala nga kinnyogovu ddala ng’okikwatako, omuntu alina okwekenneenya amateeka amakulu agakwata ku bbugumu. Mu butonde, amasoboza ag’ebbugumu bulijjo gatambula mu ngeri eyeetongodde okuva mu kitundu eky’ebbugumu erya waggulu okudda mu kitundu eky’ebbugumu erya wansi okutuusa ng’emyenkanonkano y’ebbugumu etuuse. Okutambuza ebbugumu kuno kubaawo okuyita mu nkola ssatu ez’enjawulo: okutambuza, okutambuza, n’obusannyalazo. Ekintu eky’ebbugumu ekikola obulungi-kikolebwa yinginiya mu ngeri ey’enjawulo okutabangula amakubo gonna asatu omulundi gumu.
Okutambuza kwe kutambuza ebbugumu okuyita mu kukwatagana obutereevu mu mubiri wakati w’ebintu. Ku ddaala lya atomu, atomu ezikankana ez’amasoboza amangi-zitomeragana n’obutundutundu obuliraanye, ne ziyisa amasoboza ag’ekiddukano wansi mu layini. Ebyuma bitera okuba ebikondo by’ebbugumu ebirungi ennyo kubanga obusannyalazo bwabyo obw’eddembe butambula mangu okuyita mu nsengekera ya lattice. Singa oteeka emmere eyokya butereevu mu kibya ky’ekyuma ekiriko ebisenge kimu-, ebbugumu liyita mangu mu bisenge, ne libugumya ebweru ne lisaasaana mangu mu mpewo eyeetoolodde.
Okukyusakyusa (convection) kwe kutambuza amasoboza ag’ebbugumu nga gayita mu ntambula y’amazzi, nga kino kizingiramu amazzi ne ggaasi. Empewo oba amazzi agali munda mu kibya bwe gabuguma, tegakendeera nnyo era ne galinnya, ate ebitundu ebinyogovu ne bibbira, ne bikola emisinde egy’okutambula obutasalako egigabanya ebbugumu kyenkanyi. Singa emmere eyokya etuula mu kibya ekissiddwa obulungi, empewo eyeetoolodde emmere eyo ebuguma, esituka, era n’efuluma, n’etwala amaanyi ag’ebbugumu ag’omuwendo.
Emisinde kwe kutambuza amasoboza ag’ebbugumu okuyita mu mayengo ga masanyalaze, okusinga mu spektrum ya infrared. Okwawukana ku kutambuza n’okutambuza, emisinde tekyetaagisa kifo kya mubiri oba ekintu kyonna; esobola okutambula awatali kufuba kwonna okuyita mu kifo ekitaliimu kintu kyonna. Ekintu kyonna ekirina ebbugumu erisukka ziro entuufu kifulumya obutasalako emisinde gy’ebbugumu.
3. Ekiziyiza eky’obuziba: Okumalawo okutambuza n’okutambuza
Eky’okulwanyisa eky’ekyama eky’Ekibbo kya Food Jar kyonna eky’omutindo gwe kifo ekiwunyiriza ekisangibwa wakati w’ebisenge byakyo eby’ekyuma ekitali kizimbulukuse eky’omunda n’eky’ebweru. Nga basika empewo okuva mu kisenge kino eky’omu makkati nga bakola, bayinginiya bakola ekifo ekitali kituufu -ekijjuvu ekiziyiza obulungi vekita bbiri ezisooka ez’okutambuza ebbugumu: okutambuza n’okutambuza.
Okutambuza kwetaaga ekifo kya atomu oba molekyo okuyisa amasoboza ag’ekiddukano okuva mu kitundutundu okudda mu kirala. Olw’okuba ekifo ekitaliimu kintu kitegeezebwa okumpi-obutabaawo kwa kintu kyonna, kumpi tewali molekyo zibeerawo okubuna ekituli eky’omu makkati amasoboza ag’ebbugumu okutambulamu. Wadde ng’ebisenge eby’omunda n’eby’ebweru eby’ekibya bikyalina okuyungibwa ku mugongo ogw’okungulu n’omusingi ogwa wansi, abakola bakendeeza ku kifo kino eky’okukwatagana nga bakozesa ebisenge eby’ekyuma ekitali kizimbulukuse ebigonvu ennyo, bwe batyo ne bakendeeza nnyo amakubo agaliwo okufiirwa ebbugumu eritambuza.
Okukyusakyusa (convection) mu ngeri y’emu kuwangulwa munda mu kiziyiza ky’obuziba (vacuum barrier). Olw’okuba okukyusakyusa (convection) kwesigamye ddala ku ntambula y’obutundutundu bwa ggaasi oba amazzi okutambuza ebbugumu, ekifo ekisenguddwa tekireka kifo kyonna amazzi g’empewo mwe gayinza okutondebwa. Awatali molekyo z’empewo okutambuza amasoboza ag’ebbugumu nga ziyita mu kubuuka n’okutambula kw’amazzi, ebbugumu teriyinza kukyusibwa waggulu oba ebweru nga liyita mu kisenge nga liyita mu kukyusakyusa.
Okukakasa nti kikola okumala ebbanga eddene-, abakola ebintu basiba omwalo gw'okusengulwa mu ngeri ya hermetically. Ebikozesebwa bingi eby’enkomerero-nabyo bigatta ekirungo ekiyitibwa chemical getter-ekintu ekikola ekiteekebwa munda mu bbanga ly’obuziba (vacuum gap) ekinyiga molekyo zonna ezisigaddewo oba ezifuluma omukka mu bbanga, okukakasa nti ekisengejja kikuuma obulungi bwakyo mu myaka egy’okukozesa buli lunaku mu ngeri enzibu.
4. Okulaga emisinde gy’ebbugumu n’okukola yinginiya w’ekibikka
Nga ekiziyiza eky’obuziba (vacuum barrier) kiyimiriza mu ngeri ey’amagezi okutambuza n’okukyusakyusa, enkola ey’okusatu-obusannyalazo obw’ebbugumu-esigala nga ye mukutu ogukola ogw’okutambuza ebbugumu. Amayengo aga infrared gasobola okutambula okuyita mu vacuum, ekitegeeza nti emmere eyokya eyinza okufiirwa amaanyi ag’ebbugumu amangi singa ekisenge eky’omunda kifulumya ebbugumu ebweru okutuuka ku bbugwe ow’ebweru. Okusobola okulwanyisa kino, abakola ebintu basiiga ebizigo eby’enjawulo ebitangaaza, gamba ng’oluwuzi olutonotono olw’ekikomo oba aluminiyamu erongooseddwa, ku bbugwe ow’ebweru ow’omunda. Endabirwamu eno ey’ekyuma ekola ng’engabo, ng’ebuuka ebbugumu eritangalijja okudda emabega nga lyolekera emmere oba okuziyiza ebbugumu eritangalijja ery’ebweru okuyingira munda.
Naye, n'omubiri gwa vacuum ogusinga okuba ogw'omulembe ogw'ebisenge bibiri-gujja kulemererwa singa enkola y'okuggalawo eba ekoleddwa bubi. Ekibikka kitera okuba ekitundu ekisinga okukosebwa mu Kibya ky’Emmere kyonna kubanga kiziba ekisenge eky’omunda n’obutonde obw’ebweru. Okuziyiza ebbugumu okufuluma okuyita mu kikoofiira, ebibikka eby’omulembe birimu dizayini z’ebitundu ebingi nga mulimu ensawo z’empewo ez’omunda, ekifuba ekinene-density, oba ebintu eby’enjawulo ebiziyiza empewo.
Ekirala, gaasikiti za silikoni ezitayingiramu mpewo zikola ekiziyiza kya puleesa eya waggulu-ekikwata omukka n’okuziyiza empewo eyokya okukulukuta okuyita ku wuzi. Ebibikka bingi eby’omulembe nabyo birimu vvaalu oba bbaatuuni efulumya puleesa-egatta. Olw’okuba emmere eyokya ekola omukka ogugaziwa nga bwe gunyogoga, ne gukola ekitundu ekiwunya munda mu kibya, okukiggulawo oluusi kiyinza okuba ekizibu olw’okusonseka. Butaamu efulumya puleesa-enkanankana puleesa ey’omunda n’ey’ebweru mu kaseera ako, ekisobozesa ekibikka okusumulula obulungi awatali kumansira mazzi agookya oba okwetaaga amaanyi ag’omubiri agasukkiridde.
5. Okulinnyisa Omulimu: Enkola Ennungi ez’Okukozesa Buli Bulijjo
Ne Food Jar esinga okubeera ey’omulembe mu tekinologiya yeetaaga okukwatibwa obulungi n’okugiteekateeka okusobola okutuuka ku busobozi bwakyo obusinga okukuuma ebbugumu. Okutegeera engeri y’okufumbisaamu ekibya kiyinza okutegeeza enjawulo wakati w’ekyemisana ekibuguma n’emmere eyokya eya payipu-oluvannyuma lw’essaawa.
Enkola esinga okukola obulungi mu kukuuma emmere ng’eyokya kwe kusooka okubugumya ekibbo. Ebisenge eby’ekyuma ekitali kizimbulukuse wadde nga biziyizibwa ekyuma ekiwunyiriza, mu kusooka biba ku bbugumu erya bulijjo ng’opakinga emmere yo. Singa oteeka ssupu afumba-ayokya mu kibya eky’ekyuma ekinyogovu, ekitundu ky’amasoboza ago ag’ebbugumu agasooka kijja kukyuka amangu ago ne kifuuka okubugumya ekisenge ky’ekyuma eky’omunda, kitonnye katono emmere yo mu nkola eno. Okuziyiza kino, jjuza Ekibbo kyo eky’Emmere amazzi agabuguma okuva mu kkeeki, ekibikka kinyweze bulungi, okireke kituule okumala eddakiika ttaano oba kkumi. Yiwa amazzi nga tonnaba kwongerako mmere yo eyaakabuguma. Omutendera guno omunyangu ogw’okusiba (priming step) gukakasa nti ekibya kitandikira ku bbugumu erya waggulu, ekisobozesa emmere yo okukuuma ebbugumu lyayo ery’oku ntikko okumala ebbanga eddene ennyo.
Okwawukana ku ekyo, bw’oba opakinga ekyemisana ekinyogovu nga oats ow’ekiro, saladi z’ebibala, oba pasta ennyogovu, olina okusooka-okunnyogoza ekibya ng’okiteeka mu firiigi oba mu firiiza okumala eddakiika kkumi ku kkumi n’ettaano nga tonnapakira.
Okugatta ku ekyo, obungi bw’emmere n’obungi bikola kinene mu kukola kw’ebbugumu. Ekibya ky’Emmere kikola bulungi nga kijjudde okumpi n’obusobozi obusingako; ekibya ekijjudde kikwata omuwendo omunene ennyo ogw’ebbugumu, mu butonde ekiziyiza okunyogoga obulungi ennyo okusinga ekibbo ekitaliimu kintu kyonna ekitundu-ekijjudde empewo eyitiridde. Okupakinga emmere obulungi n’okwewala okuggulawo ekibikka mu ssaawa z’oku makya mu ngeri eteetaagisa kijja kulaba ng’emmere yo esigala nga eyokya oba ennyogovu mu ngeri esanyusa okutuusa lw’onoomala okulya.
Mu bufunzi
Ekibbo ky’emmere ey’ebbugumu kisingako wala ekintu eky’angu; mulimu gwa maanyi nnyo mu kukola thermodynamics ezikozesebwa ne yinginiya w’ebintu. Nga tuziyiza mu nkola entegeke okutambuza n’okutambuza okuyita mu kisenge ekisenguddwa eky’ebisenge bibiri-, okuziyiza emisinde n’ebyuma ebitangaaza, n’okusiba buli nsalo ne gaasikiti entuufu, ebibya bino biwangudde okusoomooza ebintu okukuuma emmere yaffe.
Okuva ku bakugu abajjudde emirimu n’abaana b’amasomero okutuuka ku batembeeyi abagenda okunoonyereza ku makubo ag’ewala, obukadde n’obukadde bw’abantu beesigamye ku Food Jar ekoleddwa obulungi{0}}okutuusa obuweerero, ebiriisa, n’obukuumi nga bali ku lugendo. Nga bategeera ssaayansi ali emabega w’engeri ebibya bino gye bikolamu-n’okwegezangamu emize egyangu nga okusooka okubugumya oba nga tebannaba -okutonnyeza-abakozesa basobola okusumulula obusobozi obujjuvu obw’ebyuma byabwe, okukakasa nti buli mmere ekoleddwa awaka ewooma nga mpya, eyokya, oba ennyogovu ng’akaseera ke yava mu ffumbiro.
